Özgür İrade Sandığımız Şey Gerçekten Özgür mü?

Sabah hangi kahveyi içeceğinize siz karar verdiniz. Hangi haberi okuyacağınıza siz karar verdiniz. Bir ürünü satın aldınız, bir iş teklifini kabul ettiniz, bir paylaşımı beğendiniz, birine “evet”, diğerine “hayır” dediniz. Hepsi sizin kararınız.

Peki o kararı verirken önünüzde hangi seçeneklerin bulunduğunu, hangisinin önce gösterildiğini, insanların çoğunun ne yaptığını, hangi seçeneğin varsayılan olarak işaretlendiğini, neyin kıt veya popüler göründüğünü kim belirledi? Belki özgür iradeyi tartışırken yalnızca “Kararı kim verdi?” diye sormak yetmiyor. Bir soru daha gerekiyor: “Kararın verildiği ortamı kim tasarladı?”

Kararlarımız Boşlukta Oluşmuyor

Davranış bilimleri uzun zamandır insan kararlarının yalnızca bilgi ve mantıkla şekillenmediğini gösteriyor. Dikkatimiz sınırlı. Zihinsel kısa yollar kullanıyoruz. Bilginin nasıl sunulduğundan, sosyal normlardan ve içinde bulunduğumuz bağlamdan etkilenebiliyoruz. OECD'nin davranış bilimleri çalışmalarında da insanların seçimlerinin framing – çerçeveleme, sosyal çevre ve seçim bağlamından etkilenebildiği özellikle vurgulanıyor. Bu bizi irrasyonel veya kolay kandırılabilir insanlar yapmıyor. Bizi insan yapıyor. Asıl mesele, bu özelliklerimizi kimin ve hangi amaçla kullandığı.

Seçim Mimarisi: Seçenekler Aynı, Karar Değişebilir

Richard Thaler ve Cass Sunstein'ın yaygınlaştırdığı choice architecture – seçim mimarisi kavramı tam burada devreye giriyor. Bir kafeteryada meyveyi göz hizasına koymak. Bir formdaki seçeneklerden birini varsayılan yapmak. Bir internet sitesinde “devam et” butonunu görünür, “vazgeç” seçeneğini daha az belirgin hale getirmek.

Seçenek ortadan kaldırılmamıştır. Yine de seçeneklerin sunuluş biçimi davranışı etkileyebilir. Davranış bilimleri literatüründe varsayılan seçeneklerin, basitleştirmenin ve sosyal normların bazı bağlamlarda güçlü davranış değişiklikleri yaratabildiği gösteriliyor. Dolayısıyla özgür seçim yalnızca seçeneklerin varlığıyla ilgili olmayabilir. Seçeneklerin nasıl sunulduğu da önemlidir.

“Ben Bundan Etkilenmem” Diyebilir miyiz?

Önceki yazılarımızı düşünelim. Otoritenin etkisini konuştuk. Başkalarının tercihlerinin sosyal kanıta dönüşmesini gördük. Algoritmaların hangi içeriklerle karşılaşacağımızı şekillendirebildiğini inceledik. Çocuklukta öğrendiğimiz ilişki dillerinin yetişkinlikte devam edebildiğini konuştuk. Kendi kararlarımızı sonradan nasıl gerekçelendirebildiğimize baktık. Bunların hiçbiri tek başına irademizi ortadan kaldırmıyor. Birlikte bize başka bir şeyi gösteriyorlar: Karar veren bir “ben” var. O “ben” de bir bağlamın içinde karar veriyor.

Bu nedenle “Ben manipüle edilmem” düşüncesi bizi koruyan en güçlü savunma olmayabilir. Daha güçlü olan: “Etkilenebileceğimi biliyorum.” diyebilmek.

Görünmeyen Etki Nerede Başlıyor?

Bir süpermarket rafı dikkatimizi yönetebilir. “Son üç ürün” ifadesi duygumuzu. “10 kişiden 9'u tercih ediyor” mesajı sosyal algımızı. Bir uzman görüşü anlamlandırmamızı. Önceden işaretlenmiş bir kutu davranışımızı. Benim Görünmeyen Etki Modeli™ ile tarif etmeye çalıştığım alan da tam olarak burada:

Dikkat → Duygu → Anlam → İlişki → Davranış

Bir davranışı değiştirmek için her zaman doğrudan: “Bunu yap.” demek gerekmeyebilir.

Bazen dikkatin hangi seçeneğe yöneldiğini değiştirmek, davranış zincirinin ilk halkasını etkilemeye yeter.

Burada etik soru devreye giriyor. Davranış bilimlerinin kullanılması kendi başına manipülasyon değildir. İnsanların daha iyi karar vermesine yardımcı olmak için de kullanılabilir. OECD de davranışsal müdahalelerde özerklik, rıza, sorumluluk ve etik değerlendirme konularının özellikle ele alınması gerektiğini vurguluyor. Yani mesele etkilemek değil. Etkinin kişinin karar verme kapasitesini destekleyip desteklemediği.

Karar Vermeden Önce: 5N Filtresi

Günlük hayatta görünmeyen etkiyi fark etmek için beş kısa soru kullanabiliriz:

Neden?
Bu seçeneği neden istiyorum?

Nereden?
Bu fikir bana nereden geldi?

Ne görüyorum?

Bana özellikle gösterilen bilgi ne?

Ne görmüyorum?

Alternatifler, maliyetler veya karşı görüşler görünür mü?

Ne olurdu?

Bu baskı, aciliyet, sosyal kanıt veya otorite olmasaydı yine aynı kararı verir miydim?

Her kahve seçiminde bu sorgulamayı yapmamıza gerek yok. 😊 Önemli kararlarımızda birkaç dakikalık zihinsel mesafe bile otomatik tepki ile bilinçli tercih arasına küçük bir alan açabilir.

Belki Özgürlük Tam da O Aralıktadır

Hiçbir etkiden bağımsız yaşamak mümkün değil. Ailemizden, kültürümüzden, ilişkilerimizden, kurumlarımızdan, ekranlarımızdan ve geçmiş deneyimlerimizden etkileniyoruz. Amaç bütün bu etkileri ortadan kaldırmak da değil. Onları görünür hale getirmek. Çünkü fark etmediğimiz etki bizi sessizce yönlendirebilir. Fark ettiğimiz etkiyi ise değerlendirebilir, sorgulayabilir, kabul edebilir veya reddedebiliriz. Belki özgürlüğün ilk adımı hiçbir şeyden etkilenmemek değildir. Bizi neyin etkilediğini fark edebilmektir.

Ve belki gerçek soru: “Bu kararı ben mi verdim?” değil, “Bu kararı verirken beni nelerin etkilediğini biliyor muyum?” İşte görünmeyen etki görünür olduğunda, seçim yeniden bize yaklaşmaya başlar.

#manipülasyon #manipülasyonunpsikolojisi #görünmeyenetki #özgürirade #kararpsikolojisi #davranışbilimi #seçimmimarisi #farkındalık